രചന : റാണി ജോൺ പരുമല ✍
മതഗ്രന്ഥങ്ങൾ പറയുന്നതും ശാസ്ത്രം അന്വേഷിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നതും
“മനുഷ്യൻ ശരീരം മാത്രമാണോ?
അല്ലെങ്കിൽ ശരീരത്തിനപ്പുറം ‘ഞാൻ’ എന്നൊരു ആത്മീയ അസ്തിത്വമുണ്ടോ?”
മനുഷ്യൻ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഏറ്റവും ആഴമുള്ള ചോദ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്. ലോകത്തിലെ വിവിധ മതങ്ങളും ദർശനങ്ങളും ഈ ചോദ്യത്തിന് വ്യത്യസ്ത ഉത്തരങ്ങളാണ് നൽകുന്നത്. ചില പാരമ്പര്യങ്ങൾ ആത്മാവ് നിത്യമാണ് എന്ന് പറയുന്നു. ചിലത് ആത്മാവ് ശരീരം മാറിയാലും തുടരുന്നു എന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു. എന്നാൽ ബുദ്ധമതം സ്ഥിരമായ ഒരു ആത്മാവിനെയോ “സ്വയം” എന്ന ശാശ്വത സത്തയെയോ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.
അതേസമയം ആധുനിക ശാസ്ത്രം ചോദിക്കുന്നത് മറ്റൊരു രീതിയിലാണ്: ബോധം (consciousness) എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു? അത് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണോ? മസ്തിഷ്കത്തിന് പുറത്തായി സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ബോധമോ ആത്മാവോ ഉണ്ടോ?
ഇവിടെ മതവിശ്വാസവും ശാസ്ത്രീയ തെളിവും ഒരേ രീതിയിലുള്ള അറിവല്ല എന്ന കാര്യം ആദ്യം മനസ്സിലാക്കണം.
- ഹിന്ദുമതം — ആത്മൻ
ഇന്ത്യൻ പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും സമ്പന്നമായ ചർച്ചകൾ കാണുന്നത് ഉപനിഷത്തുകളിലും ഭഗവദ്ഗീതയിലും വിവിധ വേദാന്തപാരമ്പര്യങ്ങളിലുമാണ്.
ഭഗവദ്ഗീത 2:20-ൽ ആത്മാവിനെ ജനനമരണങ്ങൾക്ക് അതീതമായതായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ശരീരം നശിച്ചാലും ആത്മാവ് നശിക്കുന്നില്ല എന്ന ആശയമാണ് അവിടെ കാണുന്നത്. IIT Kanpur-ന്റെ Gita Supersite-ലും ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ വിവിധ പരമ്പരാഗത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്.
ഗീതയിലെ ഈ ആശയപ്രകാരം:
ശരീരം ജനിക്കുന്നു — ശരീരം മരിക്കുന്നു;
ആത്മാവ് ജനനമരണങ്ങൾക്ക് അതീതമാണ്.
കർമ്മം, പുനർജന്മം, മോക്ഷം എന്നിവയും ഈ ആത്മസങ്കൽപ്പവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
എന്നാൽ “ഹിന്ദുമതം ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് ഒരൊറ്റ അഭിപ്രായം മാത്രമാണ് പറയുന്നത്” എന്നു പറയുന്നത് ശരിയല്ല. ഹിന്ദു ദാർശനിക പാരമ്പര്യങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ ആത്മൻ, ബ്രഹ്മൻ, ജീവൻ, ശരീരം, മനസ്സ് എന്നിവയുടെ ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങളുണ്ട്. - ജൈനമതം — ജീവൻ (Jīva)
ജൈനദർശനത്തിൽ ജീവ (jīva) എന്ന ആശയം വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്.
ജീവൻ ശരീരത്തോട് തുല്യമല്ല. ജൈന ദർശനത്തിൽ ജീവൻ ബോധമുള്ളതും ഭൗതികശരീരത്തിൽനിന്ന് അടിസ്ഥാനപരമായി വ്യത്യസ്തവുമായ ഒരു സത്തയായി വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. കർമ്മബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ജീവന്റെ സ്വഭാവം ശുദ്ധമായ ബോധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.
അതിനാൽ ജൈനമതത്തിൽ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയം ഹിന്ദുമതത്തിലെ ചില പാരമ്പര്യങ്ങളോട് സാമ്യമുള്ളതായിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റേതായ ദാർശനിക ഘടനയുണ്ട്. - ബുദ്ധമതം — ഇവിടെ ഒരു വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്
ബുദ്ധമതത്തെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട കാര്യം ഇതാണ്:
ബുദ്ധമതം സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ആത്മാവിനെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.
ഇതിന് ഉപയോഗിക്കുന്ന പ്രധാന പദമാണ് അനത്ത (anattā) — “സ്ഥിരമായ self ഇല്ല” എന്ന ആശയം.
ബുദ്ധന്റെ Anatta-lakkhaṇa Suttaയിൽ മനുഷ്യൻ സാധാരണയായി “ഞാൻ” എന്നു കരുതുന്ന അഞ്ച് aggregates-ലും സ്ഥിരമായ self കണ്ടെത്താനാകില്ല എന്ന ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
ഇത് “മരണം കഴിഞ്ഞാൽ ഒന്നും സംഭവിക്കുന്നില്ല” എന്ന ലളിതമായ വാദമല്ല. ബുദ്ധമതത്തിൽ കർമ്മവും പുനർജന്മവും പ്രധാന ആശയങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവയെ വിശദീകരിക്കാൻ ശാശ്വതമായ ആത്മാവിനെ അനിവാര്യമായി സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.
അതുകൊണ്ട്:
ഹിന്ദു ദർശനത്തിലെ ആത്മൻ ≠ ബുദ്ധമതത്തിലെ അനത്ത
ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട വ്യത്യാസമാണ്. - സിഖ് മതം — ആത്മാവ്
സിഖ് പാരമ്പര്യത്തിൽ ആത്മാ (Atma) എന്ന ആശയം പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയ അസ്തിത്വം ദൈവവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു.
ഗുരു ഗ്രന്ഥ് സാഹിബ് മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയ ജീവിതം, ദൈവസ്മരണം, അഹങ്കാരത്തിന്റെ അതിജീവനം, ദൈവവുമായി ഏകീകരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ആത്മീയ മോചനം മനുഷ്യന്റെ അഹങ്കാരത്തെ മറികടന്ന് ദൈവവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. - ക്രിസ്തുമതം — Soul / Spirit
ക്രൈസ്തവ ബൈബിളിലും ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയം വളരെ വ്യക്തമായി കാണാം.
ഉല്പത്തി 2:7-ൽ ദൈവം മനുഷ്യനെ മണ്ണിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുത്തി അവനിൽ ജീവശ്വാസം നൽകിയപ്പോൾ മനുഷ്യൻ “ജീവനുള്ളവനായി” എന്ന് പറയുന്നു.
യേശു മത്തായി 10:28-ൽ:
ശരീരത്തെ കൊല്ലാൻ കഴിയുന്നവർക്കും ആത്മാവിനെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല
എന്ന ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
പൗലോസ് 1 തെസ്സലൊനിക്ക്യർ 5:23-ൽ spirit, soul, body എന്നിങ്ങനെ പരാമർശിക്കുന്നതും കാണാം.
എന്നാൽ ക്രിസ്തുമതത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഇവിടെ മറ്റൊന്നാണ്:
ക്രിസ്തീയ പ്രത്യാശ ആത്മാവ് മാത്രം മരണത്തിന് ശേഷം തുടരുന്നു എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. മരിച്ചവരുടെ പുനരുത്ഥാനം ക്രൈസ്തവ വിശ്വാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ്.
അതുകൊണ്ടാണ് യേശുവിന്റെ മരണം, ഉയിർപ്പ്, മനുഷ്യന്റെ പുനരുത്ഥാനം എന്നിവ ക്രൈസ്തവ വിശ്വാസത്തിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. - ഇസ്ലാം — റൂഹ് (Rūḥ)
ഖുർആനിൽ റൂഹ് (Rūḥ) എന്ന പദം കാണാം.
സൂറത്ത് അൽ-ഇസ്റാ 17:85-ൽ മനുഷ്യർ റൂഹിനെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുമ്പോൾ:
“റൂഹ് എന്റെ രക്ഷിതാവിന്റെ കാര്യത്തിൽപ്പെട്ടതാണ്; നിങ്ങൾക്ക് അറിവിൽ വളരെ കുറച്ചേ നൽകിയിട്ടുള്ളൂ”
എന്ന ആശയമാണ് വരുന്നത്.
ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട ഒരു കാര്യമാണ്: ഖുർആനിൽ “റൂഹ്” എന്ന പദം എല്ലായിടത്തും ഒരേ അർത്ഥത്തിൽ മാത്രമല്ല ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ ആത്മാവ്/ജീവനുമായി, മറ്റു ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ ദൈവിക വെളിപ്പെടുത്തലുമായോ ഗബ്രിയേലുമായോ ബന്ധപ്പെട്ട അർത്ഥങ്ങളിലും വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഇസ്ലാമിലെ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ റൂഹ്, നഫ്സ് തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ പരസ്പരം കലർത്താതെ പഠിക്കേണ്ടതാണ്. - യഹൂദമതം — Nephesh, Ruach
ഹീബ്രു ബൈബിളിൽ nephesh എന്ന പദം പല സന്ദർഭങ്ങളിലും “ജീവൻ”, “ജീവിക്കുന്ന സത്ത”, “വ്യക്തി” തുടങ്ങിയ അർത്ഥങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ruach എന്ന പദം ശ്വാസം, കാറ്റ്, ആത്മാവ് തുടങ്ങിയ അർത്ഥങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ആധുനിക ഇംഗ്ലീഷിലെ “soul” എന്ന ഒറ്റ വാക്ക് ഉപയോഗിച്ച് മുഴുവൻ ഹീബ്രു ആശയത്തെയും വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നത് ചിലപ്പോൾ തെറ്റിദ്ധാരണയ്ക്ക് ഇടയാക്കാം.
യഹൂദ പാരമ്പര്യത്തിലും മനുഷ്യന്റെ മരണാനന്തര അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് വിവിധ കാലഘട്ടങ്ങളിലും പാരമ്പര്യങ്ങളിലും വ്യത്യസ്ത ചിന്തകൾ വളർന്നിട്ടുണ്ട്. - ലോകത്തിലെ എല്ലാ മതങ്ങളും ആത്മാവിനെ അംഗീകരിക്കുന്നുണ്ടോ?
ഇല്ല.
ഇതാണ് ഈ പഠനത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കണ്ടെത്തലുകളിൽ ഒന്ന്.
ലോകത്തിലെ മതങ്ങളെ പൊതുവായി “എല്ലാവരും ആത്മാവിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു” എന്നു പറയുന്നത് ശരിയല്ല.
ഉദാഹരണത്തിന്:
ഹിന്ദു പാരമ്പര്യങ്ങൾ — ആത്മൻ
ജൈനമതം — ജീവ
സിഖ് മതം — ആത്മാ
ക്രിസ്തുമതം — soul/spirit
ഇസ്ലാം — rūḥ, nafs തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ
യഹൂദ പാരമ്പര്യം — nephesh, ruach തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ
ബുദ്ധമതം — സ്ഥിരമായ ആത്മാവിനെ നിഷേധിക്കുന്ന അനത്താ സിദ്ധാന്തം
അതിനാൽ “ആത്മാവ്” എന്ന ഒരേ മലയാളപദം ഉപയോഗിച്ചാലും ഓരോ മതത്തിന്റെയും അർത്ഥം ഒരുപോലെയല്ല. - ഇനി ശാസ്ത്രം എന്താണ് പറയുന്നത്?
ഇവിടെയാണ് ഏറ്റവും കൗതുകകരമായ ഭാഗം.
ശാസ്ത്രം ഇതുവരെ “ആത്മാവ് ഉണ്ട്” എന്ന് തെളിയിച്ചിട്ടില്ല.
അതുപോലെ, ശാസ്ത്രം ഒരു ആത്മീയ സത്തയെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ സാധ്യതകളും അന്തിമമായി തള്ളിക്കളഞ്ഞുവെന്നും പറയാൻ കഴിയില്ല.
ശാസ്ത്രത്തിന് ഇപ്പോഴുള്ള പ്രധാന ചോദ്യം ബോധം (consciousness) എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്നതാണ്.
നമ്മുടെ ചിന്തകൾ, ഓർമ്മകൾ, വികാരങ്ങൾ, വ്യക്തിത്വം, സ്വയം എന്ന അനുഭവം എന്നിവ മസ്തിഷ്കവുമായി വളരെ അടുത്ത ബന്ധമുള്ളവയാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ബോധത്തെയും വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളെയും മാറ്റാൻ കഴിയുന്നു.
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു വലിയ തത്ത്വചിന്താപരമായ പ്രശ്നം ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു:
ഭൗതിക മസ്തിഷ്ക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് “ഞാൻ അനുഭവിക്കുന്നു” എന്ന subjective experience എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു?
ഇത് consciousness research-ലെ വലിയ തുറന്ന ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്. - മരണസമീപ അനുഭവങ്ങൾ — Near-Death Experiences
ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉയരുന്ന വിഷയമാണ് Near-Death Experience (NDE).
ഹൃദയസ്തംഭനത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ട ചിലർ വെളിച്ചം കണ്ടതായി, ശരീരത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് തന്നെ കണ്ടതായി, മരിച്ച ബന്ധുക്കളെയോ മറ്റു സാന്നിധ്യങ്ങളെയോ അനുഭവിച്ചതായി, ജീവിതത്തിന്റെ ഓർമ്മകൾ അതിവേഗം വന്നതായി തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങൾ വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
2024-ലെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ അവലോകനം ആശുപത്രിയിലെ cardiac arrest survivors-ൽ NDE-കൾ ഏകദേശം 10–20% പരിധിയിൽ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.
എന്നാൽ അതിൽ നിന്ന് “ആത്മാവ് ശരീരത്തിന് പുറത്തേക്ക് പോയി എന്ന് തെളിഞ്ഞു” എന്ന നിഗമനത്തിലെത്താൻ ശാസ്ത്രത്തിന് ഇതുവരെ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. - മരിക്കുന്ന മസ്തിഷ്കത്തിൽ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്?
ഇതാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ഗവേഷണത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട മേഖല.
ചില പഠനങ്ങളിൽ cardiac arrest-നും മരണത്തോടടുത്ത സമയത്തും മസ്തിഷ്കത്തിൽ ചില വൈദ്യുത പ്രവർത്തനങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് gamma-frequency activity, കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
2024-ലെ ഒരു വിശദമായ അവലോകനം dying brain-ൽ ഇത്തരം neurophysiological activity-കളെക്കുറിച്ച് ചർച്ച ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഈ activity യഥാർത്ഥ conscious experience-നോട് നേരിട്ട് എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് ഇപ്പോഴും തെളിയിച്ചിട്ടില്ല.
2025-ലെ Nature Reviews Neurology ലെ ഒരു review near-death experiences-നെ വിശദീകരിക്കാൻ neuroscientific models പരിശോധിക്കുന്നു. അതായത് ഗവേഷണം ഇപ്പോൾ ഈ അനുഭവങ്ങൾക്ക് brain-based explanations എത്രത്തോളം നൽകാനാകുമെന്ന് അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.
അതിനാൽ:
NDE ഉണ്ടെന്നതിന് തെളിവുകളുണ്ട്.
NDE-യുടെ neurophysiology പഠിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്.
പക്ഷേ NDE = ആത്മാവ് ശരീരം വിട്ടുപോയതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവ് എന്നത് ഇതുവരെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. - എന്നാൽ ശാസ്ത്രം ആത്മാവിനെ നിഷേധിച്ചോ?
ഇവിടെ വളരെ സൂക്ഷിക്കണം.
“ശാസ്ത്രം ആത്മാവിനെ തെളിയിച്ചിട്ടില്ല” എന്നത്:
«“ആത്മാവ് ഇല്ലെന്ന് ശാസ്ത്രം തെളിയിച്ചു”»
എന്നതിന് തുല്യമല്ല.
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിലവിലെ രീതികൾ പ്രധാനമായും അളക്കാനും നിരീക്ഷിക്കാനും പരീക്ഷിക്കാനും കഴിയുന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
ഒരു ഭൗതിക ഉപകരണം കൊണ്ട് അളക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു metaphysical entity ഉണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം ഭാഗികമായി ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും തത്ത്വചിന്തയുടെയും അതിർത്തിയിൽ എത്തുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഇന്നത്തെ ശാസ്ത്രീയ നിലപാട് ഏറ്റവും കൃത്യമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ:
“സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ആത്മാവ് ഉണ്ടെന്ന് സ്ഥിരീകരിക്കുന്ന മതിയായ ശാസ്ത്രീയ തെളിവ് നിലവിലില്ല; അതേസമയം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് ഇപ്പോഴും നിരവധി അടിസ്ഥാന ചോദ്യങ്ങൾ തുറന്നുകിടക്കുന്നു.” - അപ്പോൾ സത്യം എന്താണ്?
ഇതാണ് ഏറ്റവും സത്യസന്ധമായ അവസാന ചോദ്യം.
മതഗ്രന്ഥങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ പറയുന്നു:
“മനുഷ്യൻ ശരീരത്തേക്കാൾ കൂടുതലാണ്.”
ശാസ്ത്രം പറയുന്നത്:
“ബോധം മസ്തിഷ്കവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ പൂർണ്ണ സ്വഭാവം ഇപ്പോഴും ഗവേഷണവിഷയമാണ്.”
തത്ത്വചിന്ത ചോദിക്കുന്നു:
“‘ഞാൻ’ എന്ന അനുഭവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം എന്താണ്?”
ഇവ മൂന്നും ഒരേ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ തെളിവുകളും രീതികളും വ്യത്യസ്തമാണ്.
അതുകൊണ്ട് ആത്മാവിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഏറ്റവും സത്യസന്ധമായ നിലപാട് ഒരുപക്ഷേ ഇതാണ്:
വിശ്വാസം അതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു അർത്ഥം നൽകുന്നു.
തത്ത്വചിന്ത അതിനെക്കുറിച്ച് ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു.
ശാസ്ത്രം അതിന്റെ അളക്കാവുന്ന വശങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുന്നു.
എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്തിമ ഉത്തരത്തിലേക്ക് ശാസ്ത്രം ഇതുവരെ എത്തിയിട്ടില്ല.
അതിനാൽ “ആത്മാവ് ഉണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യം ഇന്നും മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ തുറന്ന ചോദ്യങ്ങളിൽ ഒന്നായി തുടരുന്നു.
ശരീരം മണ്ണിൽ നിന്നുള്ളതാണെങ്കിൽ,
ബോധം എവിടെ നിന്നാണ്?
“ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം എന്താണ്?
മരണം വന്നപ്പോൾ എല്ലാം അവസാനിക്കുന്നുണ്ടോ —
അല്ലെങ്കിൽ നമുക്ക് ഇപ്പോഴും പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാകാത്ത എന്തെങ്കിലും തുടരുന്നുണ്ടോ?
ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യൻ ഇന്നും ഉത്തരങ്ങൾ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
