ലോഥൽ: ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ കൃത്രിമ തുറമുഖം

രചന : ശ്രീകല പ്രസാദ് ✍️

ഗുജറാത്തിലെ അഹമ്മദാബാദിനടുത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ലോഥൽ (Lothal), ഭാരതീയ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും തിളക്കമുള്ള അധ്യായങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. സിന്ധു നദീതട സംസ്കാരത്തിലെ (Indus Valley Civilization) ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നഗരങ്ങളിൽ ഒന്നായിരുന്ന ലോഥൽ, ലോകത്തിലെ തന്നെ ആദ്യത്തെ കൃത്രിമ തുറമുഖമായിട്ടാണ് (Artificial Dockyard) കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
‎
‎ഏകദേശം ബി.സി. 2400-ൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ നഗരം അക്കാലത്തെ ഏറ്റവും തിരക്കുള്ള ഒരു വാണിജ്യ കേന്ദ്രമായിരുന്നു. ‘ലോഥൽ’ എന്ന വാക്കിന് ഗുജറാത്തി ഭാഷയിൽ ‘മരിച്ചവരുടെ കൂമ്പാരം’ (Mound of the Dead) എന്നാണ് അർത്ഥം (മോഹൻജൊദാരോ എന്ന പേരിനും ഇതേ അർത്ഥമാണുള്ളത്).
‎
‎ലോകത്തെ ആദ്യത്തെ കപ്പൽത്തുറ (The Dockyard)
‎
‎​ലോഥലിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അവിടുത്തെ കപ്പൽത്തുറയാണ്. കടൽ വേലിയേറ്റവും ഇറക്കവും (Tides) കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കി നിർമ്മിച്ച ഒരു ശാസ്ത്രീയ വിസ്മയമായിരുന്നു ഇത്.
‎​ഇഷ്ടികകൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച ഈ വലിയ കുളം പോലെയുള്ള ഘടനയിലേക്ക് സബർമതി നദിയിലൂടെ കപ്പലുകൾ വരികയും പോവുകയും ചെയ്തിരുന്നു.
‎​കപ്പലുകൾക്ക് നങ്കൂരമിടാനും ചരക്കുകൾ കയറ്റാനും ഇറക്കാനും ഇവിടെ സൗകര്യമുണ്ടായിരുന്നു. ഇത് ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ആദ്യത്തെ Artificial Dockyard ആണ്.
‎
‎മറ്റ് സിന്ധു നദീതട നഗരങ്ങളെപ്പോലെ തന്നെ ലോഥലും കൃത്യമായ പ്ലാനിംഗോടെയാണ് നിർമ്മിച്ചത്.
‎​രണ്ട് ഭാഗങ്ങൾ: നഗരത്തെ ‘അപ്പർ ടൗൺ’ (കോട്ട കെട്ടിയ പ്രദേശം), ‘ലോവർ ടൗൺ’ എന്നിങ്ങനെ തിരിച്ചിരുന്നു.
‎​അഴുക്കുചാൽ സംവിധാനം: ഓരോ വീടിനും കൃത്യമായ ഡ്രെയിനേജ് സംവിധാനമുണ്ടായിരുന്നു. തെരുവുകൾ പരസ്പരം ലംബമായി (Grid pattern) മുറിച്ചുകടക്കുന്ന രീതിയിലായിരുന്നു.
‎​ചുട്ട ഇഷ്ടികകൾ: വെള്ളത്തിൽ നശിക്കാത്ത രീതിയിലുള്ള ചുട്ട ഇഷ്ടികകൾ ഉപയോഗിച്ചാണ് കെട്ടിടങ്ങളും അഴുക്കുചാലുകളും നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്.
‎
‎ലോഥൽ വെറുമൊരു നഗരമായിരുന്നില്ല, അതൊരു അന്താരാഷ്ട്ര വ്യാപാര ഹബ്ബ് ആയിരുന്നു.
‎​മെസൊപ്പൊട്ടേമിയയുമായുള്ള ബന്ധം: പേർഷ്യൻ ഗൾഫിൽ നിന്നും മെസൊപ്പൊട്ടേമിയയിൽ നിന്നുമുള്ള മുദ്രകൾ (Seals) ലോഥലിൽ നിന്ന് ഖനനം ചെയ്തെടുത്തിട്ടുണ്ട്. ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് 4000 വർഷം മുമ്പ് തന്നെ ഇന്ത്യ വിദേശരാജ്യങ്ങളുമായി കപ്പൽ മാർഗ്ഗം വ്യാപാരം നടത്തിയിരുന്നു എന്നാണ്. വിലപിടിപ്പുള്ള കല്ലുകൾ കൊണ്ട് മുത്തുകൾ നിർമ്മിക്കുന്ന വലിയ ഫാക്ടറികൾ ലോഥലിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇവിടുത്തെ മുത്തുകൾക്ക് വിദേശത്ത് വലിയ ആവശ്യക്കാരുണ്ടായിരുന്നു.
‎
‎​ലോഥലിലെ ആളുകൾ അളവുകളിലും തൂക്കങ്ങളിലും അതീവ കൃത്യത പുലർത്തിയിരുന്നു. ഖനനത്തിനിടയിൽ ലഭിച്ച ആനക്കൊമ്പ് കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച സ്കെയിൽ (Ivory Scale), അക്കാലത്ത് ലഭ്യമായതിൽ ഏറ്റവും ചെറിയ അളവുകൾ പോലും കൃത്യമായി രേഖപ്പെടുത്തിയ ഒന്നാണ്.
‎
‎സിന്ധു മുദ്രകൾ (Indus Seals) – വ്യാപാരത്തിന്റെ ‘പാസ്‌പോർട്ടുകൾ’
‎
‎​ലോഥലിൽ നിന്ന് വലിയ അളവിൽ മുദ്രകൾ (Seals) കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇവ വെറും കളിമൺ കട്ടകളായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് അക്കാലത്തെ ബിസിനസ്സ് ലോഗോകളായിരുന്നു. പേർഷ്യൻ ഗൾഫിൽ (ഇന്നത്തെ ബഹ്‌റൈൻ, ഒമാൻ ഭാഗങ്ങൾ) മാത്രം കണ്ടുവരുന്ന വട്ടത്തിലുള്ള മുദ്രകൾ ലോഥലിൽ നിന്ന് ലഭിച്ചു. ഇതിനർത്ഥം അറേബ്യൻ കടൽ കടന്ന് അന്ന് കപ്പലുകൾ വന്നിരുന്നു എന്നാണ്.
‎​യൂണികോൺ മുദ്രകൾ: ഒറ്റക്കൊമ്പുള്ള കാളയുടെ (Unicorn) ചിത്രം പതിച്ച മുദ്രകളാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ലഭിച്ചത്.
‎ ചരക്കുകൾ കെട്ടിപ്പൊതിഞ്ഞ ശേഷം അതിനു മുകളിൽ നനഞ്ഞ കളിമണ്ണ് വെച്ച് ഈ മുദ്ര പതിപ്പിക്കും. മുദ്ര പൊട്ടാതെ ഇരുന്നാൽ ചരക്ക് വഴിയിൽ ആരും തുറന്നു പരിശോധിച്ചിട്ടില്ല എന്ന് ഉറപ്പിക്കാം. ഇന്നത്തെ ‘Seal of Quality’ പോലെയായിരുന്നു ഇത്.
‎
‎ലോഥലിലെ ശ്മശാനങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത ‘ഇരട്ട ശവക്കല്ലറകൾ’ ആണ്. ഒരേ കല്ലറയിൽ തന്നെ രണ്ട് മൃതദേഹങ്ങൾ (സ്ത്രീയുടെയും പുരുഷന്റെയും) ഒന്നിച്ചു അടക്കം ചെയ്ത രീതിയാണിത്.
‎​ചരിത്രകാരന്മാരുടെ നിഗമനം: ഇത് പിൽക്കാലത്ത് ഇന്ത്യയിൽ നിലനിന്നിരുന്ന ‘സതി’ എന്ന ആചാരത്തിന്റെ ആദ്യരൂപമാണോ എന്ന് ചിലർ സംശയിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ശാസ്ത്രീയമായ തെളിവുകൾ അതിനില്ല. മറിച്ച്, ഒരേ കുടുംബത്തിലെ അംഗങ്ങൾ ഒരേ സമയം മരിച്ചപ്പോൾ അടക്കം ചെയ്തതാകാനാണ് സാധ്യതയെന്ന് ഭൂരിഭാഗം ചരിത്രകാരന്മാരും കരുതുന്നു. മൃതദേഹങ്ങൾക്കൊപ്പം മൺപാത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും വെച്ചിരുന്നു.
‎
‎ഗുജറാത്തിലെ ലോഥലിനെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുമ്പോൾ ഏതൊരു ഭാരതീയനും അഭിമാനം തോന്നും. ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ കൃത്രിമ തുറമുഖം പണിതത് നമ്മുടെ പൂർവ്വികരാണ്. കടലിലെ വേലിയേറ്റവും ഇറക്കവും ശാസ്ത്രീയമായി പ്രയോജനപ്പെടുത്തി കപ്പലുകൾ കരയ്ക്കടുപ്പിക്കാൻ അവർക്ക് അന്ന് അറിയാമായിരുന്നു. മെസൊപ്പൊട്ടേമിയൻ നാടുകളിൽ ഇന്ത്യയുടെ മുദ്രകൾ അക്കാലത്ത് പതിഞ്ഞിരുന്നുവെങ്കിൽ അത് നമ്മുടെ വ്യാപാരക്കരുത്തിന്റെ അടയാളമാണ്.